O Hramu Hrista Spasitelja

Nad Banjalukom opet zvone srpska zvona

Sa obnovljenog sabornog Hrama Hrista Spasitelja u centru Banjaluke, nakon više od šest decenija, opet zvone pravoslavna zvona – najveća hrišćanska zvona koja postoje u Bosni i u Hercegovini. Hram – o čijoj izgradnji su decenijama pravoslavni Srbi u Banjaluci i Krajini samo sanjali već je ovom gradu dao svoju duhovnu, pravoslavnu nit.

Priča o Hramu Hrista Spasitelja, njegovom stradanju i uzdizanju pripovijest je o ovom narodu, njegovim patnjama i njegovom ponovnom buđenju iz sna u koji je premoren teškim bremenom bio utonuo.

To je ujedno priča o graditeljima i rušiteljima. Ponovno uzdizanje ovog hrama dokaz je da su graditelji uvijek jači od rušitelja.

 


Vjekovna želja banjalučkih Srba

         Prve informacije o postojanju pravoslavnog hrama u Banjaluci datiraju iz srednjeg vijeka, a govore o postojanju crkve brvnare kod banje u Srpskim Toplicama. Zapisano je i da je u vrijeme austrijske opsade grada 1737. godine u Banjaluci zapaljen pravoslavni hram. Za crkvu koja je tada zapaljena ne zna se kada je sagrađena ni ko su joj bili ktitori. Nakon toga tek početkom devetnaestog vijeka sagrađena je jedna skromna ćelija, koja služila kao bogomolja. Turski zavojevač, a i težak materijalni položaj, porobljenog, ali nikad pokleklog Srpskog naroda, nije tada dozvoljavao gradnju raskošnijeg hrama. Slobodarski, srpski duh, ipak nije odustajao od ostvarenja svoje vjekovne težnje. Mijenjale su se i prilke u nekad moćnoj osmanlijskoj imperiji – bližio joj se kraj.

U Banjaluci je već 1856. godine radila i srpska pravoslavna škola. U to vrijeme u ovom gradu je već postojalo nekoliko uglednih i bogatih, uglavnom trgovačkih srpskih porodica. Uspjeli su organizovati i jaku crkveno-školsku pravoslavnu opštinu. Predvođeni Savom Milićem i protom Jungićem zatražili su preko Srpske patrijaršije od turske porte dozvolu za gradnju crkve. Turski ferman (dozvola) stigao je početkom 1860. godine. Srbi su sa oduševljenjem dočekali ovu odluku i odmah je počelo sakupljanje materijala. Mještani okolnih srpskih sela takmičili su se ko će više građe dovući da bi sagradili crkvu kakvu ni njihovi pradjedovi ne vidješe. Za gradnju je kupljeno zemljište na mjestu, na kojem se danas nalazi bioskop "Kozara". Kada se činilo da je sve spremno za gradnju, došle su nove nedaće. Ustanak koji je 1875. godine buknuo u Hercegovini proširio se i na Krajinu. Tri godine poslije Srbi su vjerovali da će sa dolaskom austrougarske vlasti na ova područja za hrišćane nastupiti bolja vremena. Nada se brzo ugasila.  

Nove vlasti su odmah nakon dolaska u Banjaluku oduzele sve što je   prikupljeno za gradnju crkve i taj materijal upotrijebile za gradnju vojnih objekata. Tada su banjalučki Srbi odlučili da sagrade privremenu bogomolju i da od vlasti zatraže obeštećenje za materijal, koje, nikada nisu dobili. Banjaluka je 1900. godine postala sjedište novoformirane Mitropolije banjalučko-bihaćke, na čijem čelu je bio mitropolit Evgenije (Letica). Tada je izgrađena zgrada Mitropolije (današnji Vladičanski dvor). Saborna crkva ostala je u privremenom objektu. Kada je ponovo formiran odbor za izgradnju crkve, 1912. godine, gradnja je bila onemogućena zbog izbijanja novih ratova. Austrougari su skinuli i pretopili zvona sa privremene crkve.  

Tek je u junu 1921. godine Uprava Crkvene opštine je ponovo pokrenula pitanje izgradnje hrama. Već naredne godine raspisan je konkurs za idejno rješenje, a kao najbolje rješenje izabran je projekat arhitekte Dušana Živanovića iz Beograda. Bilo je planirano da se objekat završi za tri godine. Na inicijativu prote Dušana Mačkića kupljeno je zemljište preko puta tadašnjeg hotela "Balkan", koje je bilo u vlasništvu crkvene opštine na mjestu zvanom Jabučik ( Na ovom mjestu se danas nalazi sjedište gradske uprave ). Radovi su otpočeli 27. septembra 1925. godine. Iako je objekat bio veoma ambiciozno zamišljen i trebalo je da (do krova) košta oko osam miliona tadašnjih dinara, što je za ono vrijeme predstavljalo ogromnu sumu, komisija za tehnički prijem konstatovala je u zapisniku da je objekat završen četrdeset dana prije isteka roka od tri građevinske sezone.


Zasluge bana Svetislava – Tise Milosavljevića

Banjaluka je 1929. godine postala centar novoosnovane Vrbaske banovine, a za prvog bana izabran je Svetislav-Tisa Milosavljević, rodom iz Niša. Iako je crkva bila završena prije banovog dolaska, prva služba – blagodarenje održana je 15. septembra 1929. godine, povodom jedanaest godina od proboja Solunskog fronta.

Unutrašnjost nije bila urađena i hram nije bio osvještan sve do 1939. godine. Tada je ban Milosavljević donio odluku da se na mjestu tadašnjeg hotela "Balkan", na crkvenom zemljištu, podignu zgrade banske uprave, a preko puta i banski dvor. Upravo ovom odlukom ban je pomogao da se radovi na crkvi uspješno završe i da centar Banjaluke dobije izgled prave evropske gradske sredine. Od novca koji je crkva dobila za zemljište otplaćeni su dugovi, asfaltirani su trotoari, uređena je porta, te izgrađena ograda oko crkve.


Rušitelji

Početkom aprila 1941. godine Nijemci su bombardovali Banjaluku. Na meti njemačkih bombardera bio je i saborni hram. Jedna bomba pogodila je u krov oltarske apside i eksplodirala u oltaru. Bio je to tek početak nezapamćenih stradanja kroz koje je srpski narod prošao u narednim godinama Drugog svjetskog rata.

Ustaški zlikovci su u maju te, prve ratne godine svirepo ubili vladiku banjalučkog Platona. Već sredinom jula iste godine svi preživjeli sveštenici odvedeni su u jedan logor u blizini Siska. Po nalogu Viktora Gutića, ustaškog stožernika za Banjaluku, oštećeni hram je srušen. Banjaluku je u vrijeme te nezapamćene golgote posjetio i glavni kretor zla – poglavnik tzv. Nezavisne države Hrvatske Ante Pavelić. Za razliku od banjalučkih Srba i šačice antifašista, neki su ga i sa oduševljenjm dočekali.

Kad je završen rat, nova komunistička vlast nije dozvoljavala ni da se pomene ideja o obnovi hrama. Ono što je od svetinje ostalo sravnjeno je bagerima, a na zgarištu nekad veleljepne bogomolje podignut je spomenik palim borcima – partizanima. Tek šezdesetih godina prošlog vijeka banjalučki Srbi su uspjeli sagraditi crkvu Svete trojice, koja je zidana po uzoru na stari hram, ali na drugom mjestu i dosta manjih dimenzija.

 


Stradanje vladike Platona

Vladika Platon postao je episkop banjalučki 1940. godine, pa je na tom mjestu dočekao i početak Drugog svjetskog rata. Kada mu je naređeno da kao Srbin iz Srbije (vladika Platon rođen je u Beogradu) mora da napusti NDH, on je odgovorio: "Ja sam kanonski i zakonito od nadležnih vlasti postavljen za episkopa banjalučkog i kao takav obavezao sam se pred Bogom, Crkvom i narodom da ću voditi brigu o svojoj duhovnoj pastvi trajno i postojano, bez obzira na ma kakve prilike i događaje, vezujući nerazdvojno život i sudbinu svoju sa životom i sudbinom svoga duhovnog stada i ostajući u sredini njegovoj na duhovnoj straži za sve vrijeme dok me Gospod u životu podrži, ostajući uz svoje stado kao dobar pastir koji dušu svoju polaže za svoje ovce." Bez obzira na garancije koje mu je samo dan ranije dao tadašnji biskup banjalučki Jozo Garić, ustaše su 5. maja 1941. godine uhapsile vladiku Platona i odveli ga zajedno sa protom Dušanom Subotićem, arhijerejskim namjesnikom iz Gradiške, izvan Banjaluke, gdje su ih ubili i bacili u rijeku Vrbanju. Vladičino iznakaženo tijelo pronađeno je u selu Kumsalima 23. maja 1941. godine.

Na redovnom zasjedanju Svetog arhijerejskog sabora 1998. godine, episkop banjalučki Platon proglašen je za sveštenomučenika i unesen u Imenoslov svetih Srpske pravoslavne crkve.


Novo buđenje

Početkom devedesetih godina došla su nova vremena, u kojima je uz nova stradnja i novu prijetnju opstanku ovog naroda, počelo buđenje srpske nacionalne i duhovne svijesti. Opet se rodila ideja o obnovi sabornog hrama, a godine 1991. formiran je i Inicijativni odbor, koji je dvije godine kasnije prerastao u Građevinski crkveni odbor. Predsjednik ovog odbora je preosvećeni episkop banjalučki Jefrem, a potpredsjednik protojerej stavrofor Ratko Radujković. Opet je došlo vrijeme rata i novih stradanja, ali ovaj put Srbi nisu odustajali od svoje namjere. Patrijarh srpski Pavle osvještao je 1993. godine temelje hrama, čija izgradnja je otpočela pod novim imenom – Hram Hrista Spasitelja. Spomenik palim borcima, je sačuvan, prenesen je na drugu lokaciju, u blizini hrama.

Gradnja je nastavljena 2000. godine, jubilarne godine hrišćanstva.

Početkom avgusta 2002. osvještana su i postavljena četiri zvona, čija težina prelazi preko šest tona.

Ovih dana zvona sa obnovljenog hrama i  veličanstvenog, preko četrdeset metara visokog zvonika čuju se u cijeloj Banjaluci. Hram Hrista Spasitelja nikao je iz pepela iz kojeg se i srpski narod opet uzdigao, pomalo i u inat onim koji ga i sada gledaju sa zavišću.


Povratak

Za potpun pregled sajta preporučujemo Vam Mozilla Firefox.